در این آموزش با اصول اندازهگذاری در نقشهکشی صنعتی، اجزای اندازهگذاری، اندازههای خطی و زاویهای، قطر و شعاع و روشهای مختلف تعیین ابعاد قطعات آشنا میشوید.
اندازهگذاری در نقشهکشی صنعتی؛ اصول، قواعد و روشهای صحیح
اندازهگذاری یکی از مهمترین بخشهای نقشهکشی صنعتی است. یک قطعه ممکن است از نظر شکل کاملاً مشخص باشد، اما بدون درج ابعاد صحیح، اطلاعات لازم برای ساخت، کنترل و بررسی آن کامل نخواهد بود.
در یک نقشه صنعتی، اندازهها باید بهگونهای درج شوند که ابعاد واقعی قطعه را بهصورت واضح و بدون ابهام مشخص کنند. به همین دلیل اندازهگذاری فقط نوشتن چند عدد روی نقشه نیست، بلکه مجموعهای از قواعد و روشهای مشخص دارد.
در این مقاله با اجزای اندازهگذاری، اندازههای خطی و زاویهای، اندازهگذاری قطر و شعاع و چند روش متداول اندازهگذاری آشنا میشویم.
اندازهگذاری چیست؟
اندازهگذاری فرآیندی است که طی آن ابعاد و مشخصات هندسی موردنیاز یک قطعه روی نقشه مشخص میشوند.
هدف از اندازهگذاری این است که سازنده یا فردی که نقشه را میخواند بتواند ابعاد موردنیاز قطعه را بدون حدسزدن یا اندازهگیری از روی خود نقشه به دست آورد.
در نقشههای صنعتی، اندازه واقعی قطعه باید بهعنوان مقدار اندازه نمایش داده شود و مقیاس ترسیم نباید باعث تغییر در مقدار عددی اندازه شود.
اجزای اصلی اندازهگذاری
یک اندازه معمولاً از چند جزء اصلی تشکیل میشود:
۱. خط اندازه
خط اندازه، خطی نازک است که محدوده اندازه را مشخص میکند و معمولاً با پیکانها یا علائم مناسب در دو طرف مشخص میشود.
۲. خطوط رابط
خطوط رابط، ارتباط بین ویژگی موردنظر روی قطعه و خط اندازه را مشخص میکنند.
این خطوط باید بهگونهای قرار بگیرند که خواندن اندازهها ساده باشد و با سایر خطوط نقشه تداخل غیرضروری ایجاد نکنند.
۳. عدد اندازه
عدد اندازه مقدار واقعی بعد موردنظر را نشان میدهد.
عدد باید بهصورت خوانا و مطابق روش استاندارد نمایش داده شود.
۴. پیکان اندازه
پیکانها در انتهای خط اندازه قرار میگیرند و محدوده اندازه موردنظر را مشخص میکنند.
در ابعاد کوچک، ممکن است برای جلوگیری از شلوغی نقشه، روش قرارگیری پیکانها تغییر کند.
اندازهگذاری خطی
یکی از رایجترین انواع اندازهگذاری، اندازهگذاری خطی است.
در این روش، طول یک خط یا فاصله بین دو نقطه مشخص میشود. اندازههای خطی میتوانند افقی، عمودی یا مورب باشند.
برای مثال، اگر طول یک قطعه 120 میلیمتر باشد، مقدار 120 بهعنوان اندازه واقعی آن روی نقشه درج میشود.
اندازهگذاری افقی و عمودی
در اندازهگذاری افقی، فاصله در راستای افقی مشخص میشود.
در اندازهگذاری عمودی نیز ارتفاع یا فاصله در راستای عمودی نمایش داده میشود.
قرارگیری صحیح خطوط اندازه و اعداد باعث میشود خواننده بتواند جهت و مقدار هر اندازه را بدون ابهام تشخیص دهد.
اندازهگذاری زاویهای
گاهی فقط طول و عرض یک قطعه کافی نیست و لازم است زاویه بین دو خط یا دو سطح نیز مشخص شود.
در این حالت از اندازهگذاری زاویهای استفاده میشود.
برای مثال، اگر دو سطح یک قطعه با زاویه مشخصی نسبت به یکدیگر قرار گرفته باشند، مقدار زاویه باید روی نقشه درج شود.
اندازهگذاری قطر
برای قطعات دایرهای یا ویژگیهایی مانند سوراخها، اندازه قطر اهمیت زیادی دارد.
در این حالت مقدار قطر با علامت مربوط به قطر نمایش داده میشود.
برای مثال:
**Ø20**
یعنی قطر ویژگی موردنظر 20 میلیمتر است.
اندازه قطر باید در نمایی درج شود که شکل دایره یا ویژگی موردنظر بهصورت واضح قابل تشخیص باشد.
اندازهگذاری شعاع
برای مشخص کردن شعاع یک قوس یا سطح دایرهای از اندازه شعاع استفاده میشود.
برای مثال:
**R10**
یعنی شعاع قوس موردنظر 10 میلیمتر است.
انتخاب بین اندازهگذاری قطر و شعاع باید بر اساس نوع ویژگی هندسی و نحوه نمایش آن در نقشه انجام شود.
اندازهگذاری کمان و قوس
در قطعات صنعتی ممکن است قوسها و کمانهای مختلفی وجود داشته باشند.
برای این قسمتها باید مشخص شود که اندازه موردنظر مربوط به شعاع، قطر یا طول کمان است.
قرار دادن اندازه در محل مناسب باعث میشود ارتباط عدد با ویژگی هندسی موردنظر کاملاً مشخص باشد.
فاصله بین خطوط اندازه
در نقشههای شلوغ، اگر خطوط اندازه بیش از حد به یکدیگر نزدیک شوند، خواندن نقشه دشوار خواهد شد.
به همین دلیل بهتر است اندازهها با فاصله مناسب از قطعه و از یکدیگر قرار بگیرند.
همچنین اندازههای کوچکتر معمولاً نزدیکتر به قطعه و اندازههای بزرگتر در فاصله بیشتری از قطعه قرار داده میشوند تا خطوط اندازه با یکدیگر تداخل پیدا نکنند.
از تکرار غیرضروری اندازهها خودداری کنیم
یکی از اصول مهم اندازهگذاری این است که یک اندازه بدون دلیل چند بار در نقشه تکرار نشود.
هر اندازه باید اطلاعات مشخصی را منتقل کند و مجموعه اندازهها باید اطلاعات لازم برای ساخت و کنترل قطعه را کامل کنند.
تکرار غیرضروری ابعاد میتواند باعث شلوغی نقشه و ایجاد ابهام شود.
اندازهگذاری زنجیرهای
در اندازهگذاری زنجیرهای، چند اندازه پشت سر هم و از یک ویژگی به ویژگی بعدی درج میشوند.
برای مثال، اگر روی یک قطعه چند سوراخ با فاصلههای مشخص وجود داشته باشد، میتوان فاصله بین ویژگیهای متوالی را بهصورت زنجیرهای نمایش داد.
این روش در برخی نقشهها کاربرد دارد، اما باید با توجه به نیاز قطعه و روش کنترل ابعاد انتخاب شود.
اندازهگذاری مختصاتی
در اندازهگذاری مختصاتی، موقعیت ویژگیها نسبت به یک مبنا یا مرجع مشخص تعیین میشود.
این روش برای قطعاتی که دارای سوراخها یا ویژگیهای متعدد هستند میتواند روش مناسبی برای تعیین موقعیت باشد.
انتخاب یک مرجع مشخص باعث میشود موقعیت ویژگیها دقیقتر و منظمتر بیان شود.
انتخاب محل مناسب برای اندازهها
هر اندازه باید تا حد امکان در نمایی قرار گیرد که ویژگی مربوط به آن واضحتر دیده شود.
بهتر است از قرار دادن اندازهها روی خطوط شلوغ، خطوط پنهان یا قسمتهایی که باعث سردرگمی خواننده میشوند خودداری شود.
یک نقشه خوب فقط دارای اندازههای صحیح نیست؛ بلکه اندازهها باید با نظم و خوانایی مناسب نیز چیده شده باشند.
اشتباهات رایج در اندازهگذاری
چند اشتباه رایج میتواند خوانایی و دقت یک نقشه صنعتی را کاهش دهد:
* تکرار بیدلیل یک اندازه
* قرار دادن عدد در محل نامناسب
* ایجاد تقاطع زیاد بین خطوط اندازه
* مشخص نکردن قطر یا شعاع به شکل صحیح
* استفاده نادرست از خطوط رابط
* درج اندازه در نمای نامناسب
* شلوغ کردن یک قسمت از نقشه با تعداد زیاد اندازهها
* مشخص نکردن کامل ابعاد موردنیاز قطعه
یک تمرین ساده برای یادگیری
برای تمرین اندازهگذاری، یک قطعه ساده با چند ویژگی هندسی انتخاب کنید.
برای مثال، قطعهای شامل:
* یک مستطیل اصلی
* یک سوراخ دایرهای
* یک شیار
* یک پله
* یک گوشه گرد
سپس ابتدا نماهای مناسب را ترسیم کنید و بعد:
1. طول و عرض کلی قطعه را مشخص کنید.
2. ارتفاع قسمتهای مختلف را درج کنید.
3. موقعیت سوراخ را اندازهگذاری کنید.
4. قطر سوراخ را مشخص کنید.
5. شعاع قسمتهای گرد را درج کنید.
6. در صورت وجود زاویه، مقدار آن را مشخص کنید.
7. در پایان بررسی کنید که تمام اطلاعات لازم برای ساخت قطعه روی نقشه وجود داشته باشد.
جمعبندی
اندازهگذاری صحیح باعث میشود نقشه صنعتی بتواند اطلاعات لازم برای ساخت و کنترل یک قطعه را بهصورت دقیق منتقل کند.
شناخت اجزای اندازهگذاری، نحوه درج اندازههای خطی و زاویهای، روش نمایش قطر و شعاع و انتخاب روش مناسب برای تعیین موقعیت ویژگیها، از مهارتهای پایه در نقشهکشی صنعتی محسوب میشوند.
هرچه تعداد ویژگیهای یک قطعه بیشتر شود، اهمیت نظم و روش صحیح اندازهگذاری نیز بیشتر خواهد شد. بنابراین بهتر است از همان ابتدای یادگیری، اندازهگذاری را نه فقط بهعنوان نوشتن اعداد، بلکه بهعنوان بخشی مهم از طراحی و مستندسازی فنی در نظر بگیریم.
پرسش خود را درباره این آموزش بپرسید
اگر درباره این آموزش سؤال یا نکتهای دارید، پرسش خود را ارسال کنید. پرسشها پس از بررسی در همین صفحه نمایش داده میشوند.